Thành Trăm (Theo Addictivetips)

Dịch hiện diện khắp mọi nơi trong đời sống nhân loại, tồn tại từ khi có loài người. Đến nay, ước tính có khoảng 6.000 ngôn ngữ nói của con người và đồng thời cũng dự báo, ước chừng hàng năm có khoảng 25 ngôn ngữ biến mất, có nghĩa là một thế kỷ nữa ngôn ngữ được nói trên toàn cầu sẽ giảm thiểu khoảng một nửa. Như vậy, ngôn ngữ tiếng nói, phải chăng đã và đang vận hành không ngoài giới hạn của sự “tuyển chọn đào thải tự nhiên”?

Rất nhiều câu hỏi xác đáng về Dịch được đặt ra, cùng nhiều “phiền toái” về ngôn ngữ, tiếng nói cần được nghiên cứu, hoạch định, triển khai để khám phá thêm tiềm năng ngôn ngữ, nhất là trước xu thế toàn cầu hoá, đô thị hoá tăng mạnh.

Bản dịch được coi là hoàn hảo chỉ khi trở thành kết quả thể hiện được giá trị tương ứng về chuyển dịch văn hoá của văn bản gốc đối với văn hoá của văn bản dịch, cho phép người dịch được tự do kiến tạo để đạt được hiệu quả cao nhất của văn bản gốc (nguồn), có thể trở thành một sản phẩm dịch được người đọc đón nhận mà không biết đó là một bản dịch (Dịch – sáng tạo).

Chính vì vậy, tác giả F.Ost ngay trong công trình này đã kể lại một câu chuyện dí dỏm về việc thực hiện trên computer “công cụ ngôn ngữ Google” tiến hành dịch ra tiếng Đức một câu tiếng Pháp: “Và, Thượng đế đã sáng tạo ra con người theo hình ảnh của Ngài”, sau bốn lần ngược xuôi giữa tiếng Pháp và tiếng Đức, Google đề nghị câu dịch là “Và, con người đã sáng tạo ra Thượng đế theo hình ảnh của mình”!

Dịch được thể hiện trong Hiến chương Liên hiệp quốc, trong Công pháp quốc tế cũng như trong Hiến pháp của nhiều quốc gia với những khế ước ngoại giao đa ngôn ngữ. Và để nghiên cứu sâu rộng, cũng như đặt lại đúng vai trò, vị trí của Dịch, đã có một khoa học dịch thuật ra đời bằng các Lý thuyết dịch thuật từ trước thế kỷ 19 cho đến nay với tên tuổi của rất nhiều nhà khoa học.

Để có công trình thật bao quát về Dịch, phải cần kiến thức đa ngành.

“Dịch – sự bảo vệ và minh giải đa ngôn ngữ” do Phạm Dõng và Đa Huyên dịch và hiệu đính là công trình như vậy. Công trình này, được Luật gia, triết gia Francois Ost, Phó Viện trưởng, phụ trách các Phân khoa Đại học Saint Louis tại Bruxelles, thành viên Viện Hàn lâm Hoàng gia khoa học và văn học nghệ thuật nước Bỉ thực hiện. Qua 11 chương sách, từ những câu chuyện cổ xưa trong kinh Thánh cho đến Chính sách của Liên hiệp châu Âu đối với những ngôn ngữ, từ triết học ngôn ngữ đến đạo lý nhà phiên dịch, từ không tưởng về ngôn ngữ hoàn hảo đến sáng tạo… giúp chúng ta bổ túc rất nhiều về tri thức, về vai trò Chiếc cầu Văn hoá không thể thay thế của Dịch.

Trong xu thế xuất hiện cái gọi là “Trung tâm văn hoá, văn minh” mà phủ nhận các luồng văn hoá, văn minh khác thì công trình này, không chỉ cần thiết đối với các nhà nghiên cứu (trên nhiều lĩnh vực), dịch giả, nhà văn, sinh viên, nghiên cứu sinh, đặc biệt thuộc các chuyên ngành Khoa học xã hội và nhân văn… mà còn giúp ích rất nhiều cho những nhà lãnh đạo, hoạch định chính sách, trong việc giữ gìn và phát triển ngôn ngữ – đặc trưng văn hoá, phát huy tính đa dạng các biểu đạt văn hoá trước xu thế hội nhập quốc tế và toàn cầu hoá hiện nay.

Chính vì vậy F.Ost đã viết: “Việc mở cửa hướng đến những nền văn hoá và những ngôn ngữ khác không hề đồng nghĩa với sự suy yếu của tiếng Pháp, trái lại là đằng khác. Ngôn ngữ Pháp chính là một ngôn ngữ tự trở nên phong phú qua những trao đổi với ngôn ngữ khác. Qua phiên dịch, mỗi ngôn ngữ đều lớn lên và có giá trị hơn; tiềm năng biểu hiện của chúng phát triển và làm giàu cho nhau, nguồn lực riêng của chúng pha lai nhau và trở nên nhiều hơn gấp bội” (Lời bạt).

Xin được ghi nhận những đóng góp đầy nỗ lực, tâm huyết của các nhà văn, nhà nghiên cứu, dịch giả, Nhà xuất bản Lao Động và FTP trong việc cho ra mắt công trình rất giá trị này.

(Đọc “Dịch – Sự bảo vệ & minh giải đa ngôn ngữ” – Francois Ost)

TSKH Phan Đình Tân

Theo TienPhongonline

Được biết anh đang dịch Tôi là ai, và nếu vậy, thì bao nhiêu? của một triết gia đương đại. Tại sao lại có sự thay đổi “khẩu vị” dịch thuật như vậy?

Tôi làm điều này cùng một đồng nghiệp, cuốn Who Am I? And If So, How Many? của Richard David Precht, một triết gia trẻ. Hiếm khi – hay đúng ra là chưa bao giờ – tôi được trải nghiệm cách tiếp cận vấn đề qua phương tiện triết học thông minh, đơn giản và thú vị đến vậy. Tôi tin là ai đọc xong cuốn này sẽ có cái nhìn khác hẳn về triết học và xã hội học, vốn bị coi là những mảng khô khan khó nhằn, nhất là đối với giới trẻ, hoặc nói chung, với những ai bị làm cho méo mó cái nhìn về môn triết qua những biến tướng thô lậu. Nếu không có gì thay đổi thì cuối thu này bản tiếng Việt sẽ hoàn thành.

Nghề kiến trúc nghe có vẻ “giàu sang” hơn cái nghề dịch thuật. Tại sao anh quyết định làm công việc nặng nhọc này?

Tôi không chọn việc, mà bụng đói đầu gối phải bò. Từ khi về nước tôi nhảy ra công trường xây dựng, làm phiên dịch, viết báo, hướng dẫn du lịch… để kiếm sống. Một ngày đẹp trời tôi được mời dịch thử cuốn The Reader (Người đọc) của Bernhard Schlink và nhận ra rằng nên bắt đầu ngay công việc mà tôi định dành cho lúc “về hưu rỗi rãi”: dịch thuật. Đây là một công việc xa xỉ: người ta có thể phân chia thời gian theo ý thích, có quyền chỉ làm những gì mình muốn – nghĩa là có thể vứt vào xó rồi tháng sau quay lại, có thể từ chối nếu không thấy thích rồi lựa quyển khác… Liệu có mấy nghề được phép chọn việc như thế? Tôi vốn thích đọc sách, nay được ung dung ngồi nhà đọc, lại còn được trả tiền nữa thì còn gì bằng!

Anh nghĩ gì về công việc của dịch giả trong bối cảnh văn chương, văn hoá, chính trị và đời sống hiện nay?

Tôi gặp rất nhiều dịch giả bi quan vì 1.000 lý do khác nhau. Bỏ qua đề tài muôn thuở tên là thù lao – nói cho cùng, thì không ai dí súng vào đầu bắt tôi dịch cả, còn nếu tôi chấp nhận món tiền công đó thì đừng kêu ca nữa! Tôi chỉ e ngại một điều: kho tàng tri thức của nhân loại cực kỳ đồ sộ và sách vở là một trong những con đường ngắn để tiếp cận nó, nhưng có vẻ thị hiếu người đọc đang chịu ảnh hưởng của cuộc sống xô bồ và ngày càng nặng về ganh đua vật chất. Dĩ nhiên không ai cấm bạn chọn năm ly bia thay vì một cuốn tiểu thuyết hay sách chuyên môn, nhưng nếu rất rất… rất nhiều người sẵn sàng nhậu liên miên mỗi ngày hai bữa nhưng cả năm không mua cuốn sách nào thì đáng lo. Một vấn đề nữa là sự lạm dụng của nhiều khái niệm cao su trong kiểm duyệt. Nó khiến không ít người trở nên ngoan ngoãn tự kiểm duyệt mình trước cho “phải đạo”. Làm việc trong không khí ấy thì mất hết hứng sáng tạo!

(Theo Hiền Hòa, Sài  Gòn  Tiếp  Thị  Online )

1. Chỉ dịch những gì bạn thích.

2. Tham khảo ý kiến tác giả về bất cứ điều gì bạn không hiểu. Nếu tác giả đã chết, hãy hỏi người dân bản ngữ, nhưng phải tìm được người học rộng hiểu nhiều.

3. Đừng hỏi ý kiến của những người bản ngữ ít đọc và có vốn hiểu biết hạn chế.

4. Hãy tạo ra 3 bản dịch nháp, để đó một tháng rồi tiếp tục dịch lần thứ tư.

5. Đừng ngần ngại chỉnh sửa bất cứ lúc nào, ngay cả khi bản dịch đã trên đường tới nhà in, bất chấp việc này có thể khiến biên tập viên nổi điên lên với bạn.

6. Đừng dịch cái gì cả nếu bạn chưa ký được hợp đồng.
Humphrey T. Davies là dịch giả Anh – Ảrập nổi tiếng thế giới. Ông từng tốt nghiệp xuất sắc tại Đại học Cambridge (Anh) và tiếp tục hoàn thành bậc học thạc sĩ tại Đại học Berkeley (Mỹ). Davies đã đoạt nhiều giải thưởng dịch thuật tại Anh và cộng đồng các nước Ảrập.

Jonathan Wright

1. Khi mới bắt đầu dịch, đừng mất thời gian băn khoăn về cách dịch một từ hay một khái niệm nào đó. Câu trả lời có thể sẽ bất ngờ xuất hiện như trong mơ khi bạn đi đến gần cuối bản dịch.

2. Đừng ngồi tính thời gian bạn phải bỏ ra để dịch 1.000 chữ cuối cùng. Như thế bạn sẽ bị trầm cảm đấy. Hãy nghĩ về bản dịch như là một sản phẩm sáng tạo lại, như là bạn đang giải ô chữ chứ không phải đang làm việc.

3. Hãy nói với người biên tập của bạn rằng, không phải mọi nhà văn đều cho rằng, dùng từ lặp là tội ác. Đôi lúc, họ còn tạo ra sự lặp từ nữa.

4. Hãy biết thưởng cho mình những phút giây thư giãn nếu bạn phát hiện ra tác giả chia động từ sai hay đặt dấu chấm câu không đúng. Hãy tự nói với mình rằng, tuy không viết được tiểu thuyết nhưng khả năng nắm vững chính tả và ngữ pháp của mình là không chê vào đâu được.

5. Hãy hỏi tác giả thật nhiều, dù làm như vậy là bạn đang thử thách lòng kiên nhẫn của họ.

6. Nếu bạn băn khoăn về một từ, một cụm từ nào đó không có trong từ điển thông thường. Hãy nhớ đến chúng và tra cứu trong nhiều từ điển khác nhau, ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Một ngày nào đó, các dịch giả khác sẽ coi bạn như là ân nhân của họ.
Jonathan Wright là nhà văn, dịch giả, nhà sử học người Anh. Ông là tiến sĩ, từng tốt nghiệp Đại học St Andrews và Oxford. Wright là tác giả quen thuộc trên hàng loạt tờ báo, tạp chí nghiên cứu tại Anh và Mỹ.

(Theo Thanh Huyền – Evan)

Theo đó, các ngôn ngữ Bengali, Gujarati, Kannada, Tamil và Telugu của người Ấn Độ và Bangladesh đã được bổ sung vào công cụ Google Translate, nâng tổng số ngôn ngữ mà dịch vụ của “người khổng lồ trực tuyến” này hỗ trợ lên con số 63.

Theo nhà nghiên cứu Ashish Venugopal của Google, phần dịch các ngôn ngữ mới được bổ sung sẽ ở dạng alpha (dạng sơ khai và cần được hoàn thiện).

Ông khẳng định: “Nếu các bạn phát hiện ra những chỗ dịch sai hay thiếu sót, hãy sửa lại cho chúng tôi. Chúng tôi muốn học hỏi từ những sai sót và phản hồi của các bạn giúp chúng tôi dần hoàn thiện những ngôn ngữ mới từ tình trạng alpha.”

Ông nói thêm: “Chúng tôi hy vọng việc cung cấp những ngôn ngữ mới ở mức độ alpha này sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn các trang web Ấn Độ và khuyến khích việc phát hành những nội dung mới bằng tiếng Ấn Độ.”

Người dùng có thể xử lý các font của những ngôn ngữ mới này bằng công cụ chuyên dụng trên trang chủ Google Translate.

Theo Huy Lê

Ta không tiếc, chẳng gọi ai, thôi khóc,
Đời trôi nhanh như trên vườn táo khói tan
Đắm mình trong màu vàng thu chết chóc
Ta sẽ không còn trẻ mãi với thế gian.

Ngươi giờ đây không đập nổi như xưa
Trái tim ta, khi cái lạnh đã chạm vào.
Miền bạch dương mùa hoa nở ngọt ngào
Không còn quyến rũ ta lang thang chân đất.

Hồn phiêu lãng! Ngươi càng ngày càng biếng
Ít thổi nồng nàn ngọn lửa trên môi
Ôi tình cảm trào dâng, ôi sóng mắt,
Cùng sức trẻ của ta mất đâu rồi.

Ta đã nghèo đi biết bao trong kỳ vọng
Đời có thực hay ta thấy trong mơ?
Như ta dạo qua thế gian trên lưng ngựa
Vào một sớm xuân âm vang sương mờ.

Tất cả chúng ta trên thế gian này ở tạm
Lá phong màu đồng trong gió nhẹ nhàng rơi…
Vòng quay được chúc phúc đến muôn đời
Sinh ra để sống hết mình và chết.
.

Quỳnh Hương dịch

.

Сергей Есенин

* * *
Не жалею, не зову, не плачу,
Все пройдет, как с белых яблонь дым.
…Увяданья золотом охваченный,
Я не буду больше молодым.

Ты теперь не так уж будешь биться,
Сердце, тронутое холодком,
И страна березового ситца
Не заманит шляться босиком.

Дух бродяжий! ты все реже, реже
Расшевеливаешь пламень уст
О, моя утраченная свежесть,
Буйство глаз и половодье чувств!

Я теперь скупее стал в желаньях,
Жизнь моя, иль ты приснилась мне?
Словно я весенней гулкой ранью
Проскакал на розовом коне.

Все мы, все мы в этом мире тленны,
Тихо льется с кленов листьев медь…
Будь же ты вовек благословенно,
Что пришло процвесть и умереть.
1921

Gặp gỡ và Đối thoại tuần này là cuộc trò chuyện của nhà văn Thang Sắc với nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan về nghề phiên dịch mà ông thường nói đùa là “nghề thông ngôn”, nghề đầu tiên trong chặng đường 45 năm trong ngành ngoại giao của ông.

Ông Vũ Khoan: Mình lăn lộn trong ngành ngoại giao trong 45 năm trời, từ năm 1955 đến năm 2000; nếu kể cả thời gian sang Bộ Thương mại (một phần cũng làm ngoại giao kinh tế) và tham gia lãnh đạo Đảng, Nhà nước cũng được phân công phụ trách công tác đối ngoại thì trọn cả đời làm ngoại giao.

Riêng cái nghề thông ngôn thì đến năm 1982 mới có thể coi là hết “cái kiếp” phiên dịch. Qua 4 lần công tác ở ĐSQ nước ta ở Liên Xô mình chuyên dịch cho các ông Đại sứ; ở Bộ thì ngồi ở Phòng Phiên dịch, đi dịch cho lãnh đạo Bộ và các vụ, phục vụ các đoàn, lúc đầu dịch cho tùy tùng, kể cả các đầu bếp của các đoàn, sau dịch cho các đoàn viên rồi mới tới dịch cho các vị lãnh đạo.

Mình đã vinh dự có những lần được dịch cho Bác Hồ, còn dịch cho các ông Lê Duẩn, Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp…thì nhiều.

- Ông có thể chia sẻ suy nghĩ về nghề “thông ngôn”?

Thời bọn mình cái nghề này nó bạc bẽo lắm, chịu làm và theo được cái nghề này rất khó.

Dưới thời Pháp thuộc, người ta gọi  phiên dịch là ông thông, chuyên bám gót ông Tây bà đầm, do đó người dân coi là tay sai của thực dân và rất khinh rẻ.

Dưới chế độ ta, tuy người ta không còn nghĩ như vậy song thực ra cũng chẳng coi trọng lắm. Có người còn cho là nghề này có khó gì đâu, người ta nói sao cứ dịch ra làm vậy là được, phiên dịch chỉ ăn theo nói leo, nhiều khi chỗ ăn chẳng có, chỗ ở cũng không, khi khách ăn mình phải dịch, giờ nghỉ có khi ngồi ngoài gốc cây, bờ biển, đường thăng tiến chẳng có!

Nói vậy chứ mình quan niệm cái nghề này rất quan trọng. Thực sự phiên dịch là cầu nối với các nước khác. Nếu cái cầu ấy ọp ẹp, bấp bênh, ván lát rơi ra thì quan hệ quốc tế có thể “thụt chân” chứ chẳng chơi. Cái cầu ấy mà vững chắc, qua lại thông thoáng thì sự giao lưu giữa các dân tộc tốt đẹp hơn.

Đấy là đối với xã hội, còn đối với bản thân, cái nghề này cũng rất hay. Một là, anh có được một công cụ rất quan trọng để tiếp cận với văn hóa, với nền văn minh của các dân tộc khác. Hai là, anh có điều kiện tiếp xúc với rất nhiều giới, tiếp cận với rất nhiều vấn đề khác nhau. Ba là, anh có dịp đi thăm nhiều nơi, nhiều nước, mở rộng tầm nhìn; có dịp tiếp xúc với nhiều VIP theo cách nói bây giờ.

Bản thân mình đã có dịp phục vụ và quen biết với tất cả các nhà lãnh đạo đất nước thuộc “thế hệ lập quốc” và học hỏi được  nhiều điều.

Có thể nói không ngoa rằng, sở dĩ mình tiến bộ được một phần quan trọng là do điều này. Mình được gặp mặt, “bắt tay” với nhiều nhân vật như tất cả các Tổng Bí thư ĐCS Liên xô từ Khrut-sôp cho tới Brê-giơ-nép, An-đrô-pốp, Tréc-nhen-cô, Góoc-ba-chốp; tuy không dịch tiếng Trung nhưng do đi theo các đoàn cấp cao nên đã từng gặp mặt Mao Trạch Đông, Lưu Thiếu Kỳ, Chu Dức, Chu Ân Lai…và cả “bè lũ bốn tên” nữa! Rồi Kim Nhật Thành, Fidel, Che, Raoul của Cuba, các nhà lãnh đạo Đông Âu và phong trào cộng sản công nhân quốc tế…

Muốn làm được việc đó thì đầu tiên là phải học cái đã.

Bí kíp học làm phiên dịch

- Xin ông chia sẻ với mọi người về cách ông học và đến với nghề phiên dịch?

Thời bọn mình chưa có khái niệm đào tạo phiên dịch chuyên nghiệp, chỉ dạy ngoại ngữ thôi. Cá nhân mình cũng không học chuyên về phiên  dịch mà chỉ học tiếng Nga. Năm 1954 khi bọn mình đang học ở Khu học xá Nam Ninh thì bỗng có lệnh lấy 100 người sang học tiếng Nga bên Liên Xô để chuẩn bị làm việc với chuyên gia Liên Xô sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc.

Lúc bấy giờ chưa có sách giáo khoa, chưa có từ điển. Các bà giáo dắt tay bọn mình đi khắp lớp học kiêm luôn ký túc xá, truyền miệng cho bọn mình: đây là cái trần này, đây là cái cửa này, đây là cái bàn … Mọi người cứ học theo cách truyền miệng như thế.

Đến khi phải học các khái niệm khác ở trường không có, nhất là các khái niệm trừu tượng thì làm thế nào? Các bà giáo đã áp dụng hai cách: một là làm hiệu bằng tay; hai là mang đến những quyển sách của trẻ con…

Bọn mình đã trải qua quá trình  “vỡ lòng” đúng theo nghĩa của từ đó.

Trong bọn mình có một số người biết chút ít tiếng Trung, tiếng Pháp nên được trao nhiệm vụ tra từ điển để tìm ra những khái niệm trừu tượng.

Muốn làm phiên dịch thì trước hết phải có vốn từ ngữ càng phong phú càng hay. Nếu không chịu khó nghiền từ thì chả làm sao dịch được.

Lúc bấy giờ bọn mình chịu khó lắm, có những bạn một ngày nghiền hơn một trăm từ, có khi một trăm hai mươi-ba mươi từ một ngày.

Học ở trường như thế, đến khi ra Sứ quán cũng không có ai dậy. Theo gương ông Nguyễn Thương, lúc bấy giờ là Bí thư thứ ba của Sứ quán, mình lấy quyển Chính trị kinh tế học tiếng Nga ra, vừa đọc vừa tra chữ, từ trang đầu đến trang cuối, mỗi ngày lai rai một ít, cứ thế mà học thêm từ đồng thời học luôn cả về chính trị kinh tế học.

Còn một cách học từ nữa là dịch các bài báo để làm bản tin của Sứ quán. Lúc đầu bà thư ký người Nga chữa cho đỏ lòm, không còn chữ nào là của mình. Cứ chịu khó như thế rồi những chữ chữa đỏ cũng giảm dần đi.

Việc thứ hai là học cái hồn của thứ tiếng mình học, cụ thể đối với bọn mình là tiếng Nga. Đâu có thể chỉ học từ vựng và ngữ pháp rồi chắp với nhau thành văn như người Nga nói và viết được? Vấn đề là cái hồn ngôn ngữ. Vẫn những chữ, những quy tắc văn phạm ấy nhưng phải nắm bắt được cách người Nga nói và viết, nếu không sẽ là tiếng Nga “giả cầy” hay tiếng Việt chuyển ngữ sang tiếng Nga.

Muốn thấm được cái hồn ngôn ngữ thì chỉ có cách là đọc, mà đọc thì phải đọc tiểu thuyết của người ta, ví dụ như đọc văn thơ Pu-sơ-kin, Tôn-xtôi, Tuốc-ghê-nhép, Léc-măng-tốp…, cũng như các nhà văn hiện đại như là Pau-tôp-xki, Gorki… Phải đọc rất nhiều, để cái hồn văn Nga nó thấm vào người, có như thế sau nói mới chuẩn.

Để nâng cao khả năng cần cố gắng học nghĩ bằng tiếng Nga chứ đừng nghĩ bằng tiếng Việt rồi chuyển ngữ sang tiếng Nga.

Thứ ba là phải học nghe, học nói. Nói thì dễ, có bao nhiêu từ thì ông nói bấy nhiêu, nhưng nghe người ta nói mới gay vì người ta có nể anh đâu. Cần gì người ta cứ nói chứ mắc gì đến mình.

Vậy mình học theo hai cách. Một là la cà nói chuyện. Qua nói chuyện với người ta mình vừa tập nghe, vừa tập nói. Muốn thạo chỉ có cách là “nói bừa”, đừng ngượng, nói dở tiếng nước ngoài có hề hấn gì đâu?

Còn một cách nghe khác nữa: lúc bấy giờ ở Nga. ra-đi-ô cũng vẫn chưa phổ biến đâu, cả Sứ quán có một cái đài, tivi cũng chỉ có một cái nhỏ téo, màn hình chỉ bằng quyển vở thôi.

Anh chị em trong sứ quán nhiều người không biết tiếng Nga, bọn mình biết tiếng phải đóng vai trò dịch TV, dịch phim. Điều đó cũng giúp nâng cao trình độ dịch tuy lúc ấy cũng chỉ dịch sơ sơ được thôi, nhiều khi còn phải “bịa” ra là đằng khác!

Lúc bấy giờ phổ biến ở Nga là cái loa truyền thông thành phố. Mình nằm trên giường, nghe rồi dịch đuổi theo. Những đoạn tin thì dễ nghe, mình làm chính trị nên nghe cái đó là chính. Lúc đầu có hiểu gì đâu, sau rồi vỡ dần, vỡ dần ra.

Như vậy, mình đã nói là phải học từ vựng, học nói, học viết, học nghe. Giờ nói dịch xuôi.

Xưa, lúc mới về Phòng phiên dịch cũng còn ít việc, mình lấy quyển Lịch sử quan hệ quốc tếra dịch từ A đến Z, sau này ở trường dạy theo quyển đó. Qua đấy mình biết thêm về quan hệ quốc tế.

Như vậy muốn làm phiên dịch tốt thì khâu đầu tiên là phải học tốt nhiều cái. Đấy là mình chưa nói phải học lịch sử, học văn hóa của đất nước người ta và cả ngôn ngữ, văn hóa nước mình nữa chứ.

Anh giỏi tiếng nước ngoài nhưng không thạo tiếng nước mình thì dịch làm sao được?

Kiến thức của phiên dịch là không có biên giới, người đối thoại nói nhiều vấn đề có giới hạn gì đâu, nếu không biết thì làm sao dịch nổi.

Nói tóm lại, muốn làm phiên dịch tốt chí ít phải có hai điều kiện: có năng khiếu ngoại ngữ và phải chịu khó học. Thế hệ bọn mình không được học đến nơi đến chốn nên phải mầy mò theo cách trên; thế hệ ngày nay có điều kiện học hành tử tế nhưng có lẽ những “thủ thuật” nói trên cũng hữu ích. Bản thân mình về sau này tự học tiếng Anh cũng vận dụng một số kinh nghiệm khi học tiếng Nga.

Để “vào trận” không tẽn tò

- Đó là kinh nghiệm khi học, thế còn kinh nghiệm đi làm công việc phiên dịch thì sao, thưa ông?

Không có sách lý luận nào nhưng qua cuộc đời mình thấy có mấy câu chuyện thế này kẻ lại cho các bạn nghe.

Một là, anh phải cố nắm được vấn đề. Phải nắm trước xem buổi tiếp xúc ấy sẽ nói về đề tài gì để chuẩn bị.

Thời ấy, bọn mình hay nói về việc thực hiện Hiệp định Geneve, đấu trông chống những việc vi phạm Hiệp định Geneve…để chuẩn bị.

Cái chính là thường xuyên phải ham mê tìm hiểu những vấn đề chính trị đối ngoại; điều đó có ích rất nhiều trong cong tác phiên dịch.

Nắm được vấn đề là điều cốt tử của người phiên dịch. Anh có thể hiều ngôn ngữ nhưng ông không nắm được vấn đề thì cũng không dịch được, chưa kể khi về còn phải ghi lại biên bản tiếp xúc nữa.

Khi mình đã lên làm lãnh đạo rồi, đi dự các hội nghị quốc tế, có khi anh em phiên dịch tuy giỏi ngoại ngữ hơn mình nhiều vẫn phải hỏi xem người ta nói gì; anh em làm báo cáo có khi không chuẩn xác, mình lại phải chữa lại.

Thứ hai là phải nắm được con người. Mỗi người có một đặc tính riêng. Nếu không nắm được phong cách và cách nói của người ta sẽ rất lúng túng.

Thí dụ trước đây mình có dịch cho ông Ung Văn Khiêm, lúc bấy giờ coi như Thứ trưởng Thường trực của Bộ vì Bộ trưởng Phạm Văn Đồng có mấy khi đến Bộ đâu. Ông ấy hay nói dây cà ra dây muống, dài dòng. Trong trường hợp ấy, phải nắm ý chính rồi dịch theo ý chứ đừng câu nệ chữ.

Hay là dịch cho ông Lê Duẩn chẳng hạn. Ông ấy có đặc điểm là tư duy rất sâu, thường rất trừu tượng; tư duy thường đi trước cả ngôn ngữ, có khi ngôn ngữ chỉ thể hiện một nửa hoặc một phần ba cái suy nghĩ của ông ấy mà thôi. Nhưng người phiên dịch không thể nói với ông Brê-giê-nhép là ông Duẩn chỉ nói một phần ba ý được. Ông phải nói đủ để ông Brê-giê-nhép hiểu là ông Duẩn muốn nói gì.

Ông Phạm Văn Đồng có lối nói chuẩn xác nhưng đôi khi bóng bẩy, câu chữ của ông ấy dùng rất cân nhắc, hàm ý rất sâu sắc, nếu không chọn được từ đúng với phong cách của ông thì không dịch được.

Hay ông Trường Chinh nói rất đơn giản nhưng tính chuẩn xác rất cao, dùng từ phải rất chuẩn, kể cả tiếng Việt. Khi dịch xuôi sang tiếng Việt mà dùng những từ Hán-Việt không chuẩn là ông ấy nhắc ngay. Thí dụ ông dùng chữ vinh quang là không được, phải quang vinh mới đúng, hoặc đảm bảo là không được, phải bảo đảm mới đúng.

Còn Bác Hồ nói cũng rõ ràng, đơn giản nhưng ông Cụ đôi khi hay ví von, rất khó dịch, thường phải “đánh vòng”, dịch nghĩa vậy. Mình nhớ có lần khi đề cập tới sự viện trợ của nước ông em Cụ nói: “Cho trâu thì phải cho cả trão”, mình bí quá đành giải thích vòng vo để bạn hiểu.

Như vậy, làm phiên dịch, biết vấn đề rồi còn phải biết con người mình phục vụ. Bên cạnh đó lại còn phải nắm con người đối thoại nữa. Việc này thật khó vì ông có biết được người ta đâu.

Thí dụ, ông Mi-côi-an, từng là ủy viên BCT ĐCS LX lâu năm, có thời là Phó Chủ tịch HĐBT rồi Chủ tịch Đoàn Chủ tịch XVTC là người Ác-mê-ni nói tiếng Nga, nói lùng bùng trong cổ, nghe khó lắm.

Ông Brê-giê-nhép khi cao tuổi đeo răng giả, khi nói có khi hàm răng giả lỏng ra thành thử nghe thật không dễ. Người của phía mình còn biết được, người nước ngoài thì khó bề nắm được đặc điểm của người ta..

Tóm lại, khi dịch thì phải biết chuyện, biết người, người mình và người đối thoại với mình.

Thứ ba là cần không ngừng mở rộng kiến thức, càng rộng càng hay. Trước tiên phải biết nước mình. Người ta hỏi về đất nước mình mà không biết gì thì thật ngượng. Thế rồi phải biết nước người. Mình đi với lãnh đạo ta sang Liên Xô và các nước Đông Âu cũ, các cụ hỏi chỗ đó là thế nào chẳng hạn thì mình cũng phải biết để giới thiệu chứ.

Không chỉ biết địa lý, lịch sử, văn hóa…mà còn phải biết nội tình người ta nữa.

Ví dụ có lần ông Đồng hỏi tôi cái ông lãnh đạo ấy của bạn là thế nào, liệu có lên giữ cương vị cao nữa không? Nhờ nắm được nội tình của bạn mình đã trả lời rằng, không có khả năng ấy vì lẽ này, lẽ kia. May mà quả nhiên đúng như vậy!

Còn nếu quả không biết thì anh phải nói là không biết. Sau đó thì phải cố mà biết điều mình chưa biết.

Tuy nhiên, thế giới vô cùng, làm sao biết hết. Thủ thuật của mình là cố tìm hiểu, dù chỉ lớt phớt trước khi “vào trận” để đỡ tẽn tò.

“Không biến báo thì chết”!

Thứ tư là phải biết biến báo. Người phiên dịch thường gặp những tình huống rất bất ngờ. Không biến báo được thì những lúc ấy không ứng xử được, rất lúng túng. Có người đã ngất đi đấy.

Hồi ông Chu Ân Lai sang thăm chính thức Việt Nam lần đầu tiên năm 1956, người phiên dịch vừa ra đã xỉu, phải đưa vào trong. Có lẽ trông thấy Bác Hồ, biết Cụ tiếng Hán rất giỏi, nên  khiếp.

Một lần chiêu đãi tại Sứ quán Liên Xô, Bác Hồ cũng đến, các vị lãnh đạo khác cũng đến, người phiên dịch đứng như trời trồng thôi, không dịch được. Sau đó ông Tô (Thủ tướng Phạm Văn Đồng) bảo Khoan lên dịch đi. Như vậy, người phiên dịch thần kinh phải rất vững và phải rất biến báo.

- Ông có thể nói rõ hơn về việc biến báo…

Năm 1967, mình dẫn một đoàn Đảng của Hung-ga-ri do ông Fox dẫn đầu, sau ông này làm Thủ tướng, xuống thăm Hải Phòng. Mít tinh chào mừng tổ chức ở nhà máy cơ khí Duyên Hải – lá cờ đầu của ngành công nghiệp lúc ấy. Ông giám đốc nhà máy cầm một quyển vở đọc diễn văn chào mừng đoàn. Ông nói thao thao bất tuyệt mà quyển vở thì trắng trơn, không có chữ nào cả. Thế mà ông ấy đọc một bài diễn văn hoàn chỉnh mới giỏi chứ! Chỉ có điều, đón đoàn Hung nhưng ông ấy toàn nói về chuyện Ba-lan.

Bây giờ mình dịch thế nào? Dịch theo ông ấy thì buồn cười quá vì đón đoàn Hung mà lại cứ nói toàn chuyện Ba-lan, đoàn Hung người ta có thể hiểu lầm. Vậy là mình phải biến báo đi thành chuyện Hung, mặc ông ấy muốn nói gì thì nói, mình cứ chuyện Hung mình nói. Nếu trường hợp ấy không biến báo thì chết.

Hay là có một lần mình đi với một vị khác. Ông này quên béng mất diễn văn ở đâu đấy. Ông này nửa đùa nửa thật bảo bây giờ tôi cứ đọc truyện Kiều, còn ông liệu đường mà nói.

Đấy, những chuyện như thế có lúc xảy ra đối với người phiên dịch. Anh phải biết biến báo. Tình huống bắt anh phải biến báo.

Tất nhiên biến báo làm sao không hại tới ai cả. Chỉ biến báo điều tốt thôi, nói hữu nghị thôi, và phải vận dụng cái kiến thức của anh có về quan hệ với nước bạn.

Nói như vậy là lại quay về kinh nghiệm trên là phải có kiến thức, không có kiến thức thì lúc bấy giờ anh nói gì được?

Cũng phải nói thêm, anh phải biết cư xử đúng cương vị. Người phiên dịch thì đừng có choi choi, bao giờ cũng phải khiêm tốn, né mình, đứng đằng sau. Sau này lên làm lãnh đạo, mình thường nhắc ông em phiên dịch là đừng che cái ca-mê-ra của người ta…

- Bây giờ xem vô tuyến thấy một vài cán bộ lễ tân nhiều khi đứng ở những vị trí rất không phải của mình…

Bây giờ tôi cũng thấy có cán bộ lễ tân, cán bộ phiên dịch cứ đi trước cả lãnh đạo, muốn rơi vào màn hình. Cái đó tuyệt nhiên là không nên.

Ngay chuyện ăn ông cũng phải khiêm tốn. Thủ thuật ăn là anh phải cắt miếng  nhỏ chứ đừng bao giờ ăn miếng to, phòng khi cần là có thể nuốt luôn được. Hay anh nhằm lúc nào mà ăn. Đây là câu chuyện cũng do kinh nghiệm thôi chứ lý luận gì thì cũng rất khó.

Đâu phải là cứ biết ngoại ngữ là làm được phiên dịch?

Nói những chuyện phiên dịch thì muôn hình vạn trạng. Không phải bây giờ mình nói để động viên lớp trẻ đâu, bản thân mình cảm nhận thấy nghề phiên dịch không tồi, một cái nghề rất đáng làm và nếu làm tốt thì rất là có ích cho đất nước và bản thân học được rất nhiều điều, cả kiến thức lẫn cách làm người. Lại rất lý thú nữa!

Phải nói rằng sở dĩ mình trưởng thành lên một phần do làm phiên dịch.  Không phải ngẫu nhiên mà lãnh đạo Bộ Ngoại giao thế hệ chúng mình làm phiên dịch rất nhiều.

- Thưa ông, các thế hệ sau này cũng rất nhiều người trưởng thành lên từ nghề phiên dịch, trở thành các Đại sứ hoặc các Vụ trưởng.

Làm nghề phiên dịch chính là một cái cầu để trưởng thành trong lĩnh vực ngoại giao đấy. Không đơn thuần chỉ là cái cầu nối giữa các dân tộc mà còn là cái cầu cho bước đường tiến bộ.

Chỉ có một cái còn trăn trở, đó là chính sách đối với phiên dịch cho đến nay vẫn không có.

Khi mình làm lãnh đạo Bộ, lãnh đạo Chính phủ, lãnh đạo Đảng thì cũng có cố gắng, đôi lần thử để làm thay đổi, trong đó có cái chính sách gọi là phụ cấp ngoại ngữ. Nhưng cái sức cản là cơ chế. “Kẻ thù cơ chế” đâu cũng xuất hiện!

Thành ra mình cho đến nay chưa có người phiên dịch giỏi tầm cỡ quốc tế. Phiên dịch thì vẫn có nhưng ở tầm cỡ quốc tế thì chưa có. Đâu phải là cứ biết ngoại ngữ là làm được phiên dịch?

Nói chung, về quan điểm ở tầm quốc gia  đối với công tác phiên dịch, một lĩnh vực rất quan trọng, thì chưa có.

Theo Nhà văn Thang Sắc

Hàn Quang

Vũ Công Hoan dịch

Chùa cổ núi sâu, ẩn hiện giữa màu xanh biêng biếc của rừng bách.

Sáng sớm, sáu mươi tám vị hòa thượng cùng nhất loạt quì trên khoảnh đất phẳng của chùa Lôi Âm(nói chính xác hơn là ngoài ngaì trụ trì và Sa mi mới xuất gia ra),  nét mặt người nào cũng nghiêm túc.

Ngài trụ trì hai mắt nhắm, hai tay úp vào nhau.

Hòa thượng mặt xanh xúc động nói:

- Thưa sư phụ,chùa mình là Thánh địa cửa Phật,xưa nay có tiếng là nơi quy củ nghiêm minh. Nhưng trong vòng một tháng kể từ khi cậu nhỏ Sa mi đến, đã ba lần bị mất cắp, đều có liên quan đến cậu ta. Đêm nay con đã nhìn tận mắt cậu ấy ăn đồ cúng.

Hòa thượng mày tằm nói tiếp theo ngay:

- Chùa cổ ngàn năm của chúng ta, hương khách đến chiêm ngưỡng phong cảnh, hàng ngàn hàng vạn người đến bái lạy, có lẽ nào lại chấp nhận kẻ cắp? Tôi đựơc chúng tăng ủy thác, xin sư phụ đuổi hắn ra khỏi chùa., trả lại mảnh đất trong sạch cho Lôi Âm.

- Adi đà phật. Coi như câu trả lời của ngài trụ trì.

- Người xuất gia sao có thể đứng cùng đội ngũ với kẻ cắp?

- Một con sâu đã làm rầu nồi canh.

Hòa thượng mặt xanh lửa giận đùng đùng, khuôn mặt chữ điền từ xanh biến thành đỏ, thay mặt chúng tăng nói với ngài trụ trì thông điệp cuối cùng.

- Nếu không tống cổ kẻ cắp, chúng con sẽ tập thể ra đi.

- Đệ tử cầu khẩn sư phụ quyết định!-  Hòa thượng mày tằm cất tiếng.

Đám đông hòa thượng đồng thanh lên tiếng:
- Giữ chúng con hay giữ kẻ cắp?

Có tiếng cọt kẹt ở ngôi nhà ngang phía đông, một đôi mắt sợ hãi lộ ra khỏi khe cửa…

Ngài trụ trì khẽ hé cặp môi.

- Các người ra đi, kẻ cắp ở lại.

Chúng tăng ngẩng đầu ngạc nhiên mở to mắt.

Hòa thượng mày tằm lông mày nhíu lại hầu như thành cái bánh cuốn thừng

- Thưa sư phụ… Sao ngài lại có thể…

Ngài trụ trì nói một cách đầy ý vị

- Các người đều là người tốt, đi đến đâu cũng có thể có cơm ăn, nhưng nhóc sa mi không thể, nó vẫn chưa có năng lực ấy. Các người thử nghĩ, ai muốn lưu giữ một thằng nhó có nhiều khuyết điiểm? A di đà phật.

Chúng tăng đồng thanh thỉnh cầu:

- Thưa sư phụ, vậy chúng con…

Ngàì trụ trì nói tiếp:

- Một tờ giấy có thể gói một hạt cát, một biển lớn có thể chứa một trái núi người xuất gia có thể đem lòng từ bi bao dung thiên hạ.Người xưa nói, biển chứa trăm sông, vẫn còn lớn. Lẽ nào chùa Lôi Âm không chứa nổi một thằng nhóc Sa mi phạm sai lầm?A di đà phật…

Cửa ngôi nhà ngang phía đông mở ra. Nhóc Sa mi xông ra, nước mắt đầm đìa, quì sụp ngay trước mặt ngài Trụ trì:

- Thưa sư phụ, con có lỗi, con xin sửa!

Ngài trụ trì vội đứng lên đỡ nhóc Sa mi:

- Con người chứ không phải Thánh hiền, ai không có lỗi. Sửa lỗi tự đổi mới, mới có thể đứng thành Phật!

Chúng tăng đều tỉnh ngộ.

- A di đà phật, thiện tai! thiện tai!

Từ đó nhóc Sa mi đèn xanh sách vàng, khổ công tu luyện.

Mười năm sau ngài trụ trì qua đời, nhóc ăn cắp ngày xưa đã trở thành trụ trì mới của chùa Lôi Âm.

Trống buổi tối dóng vang vang từng hồi, chuông sáng sớm văng vẳng ngân xa, như kể với mọi người câu truyện sáu mươi tám vị hòa thượng và thằng nhóc ăn cắp đã từng xảy ra ở nơi đây.

Vũ Công Hoan dịch

(Theo“Tập san hướng dẫn ngữ văn và Báo khóa trình mới”) số ra ngày 18 tháng 12 năm 2007).

THƯ GỬI MỘT NGƯỜI BẠN NHẬT

(Lettre à un ami japonais)

=============================

Jacques Derrida (1930-2004)

Ngày 10 tháng 7, 1983

Giáo sư Izutsu quý mến,

Khi chúng ta gặp nhau, tôi có hứa gửi cho giáo sư một số suy nghĩ – khái lược và sơ bộ – về từ “giải kiến tạo” [déconstruction]. Nói gọn, có thể coi đó là bước dạo đầu cho khả năng dịch từ này sang tiếng Nhật. Và việc dịch chí ít cũng phải cố gắng tránh, nếu có thể, tính quyết định tiêu cực cần tránh trong ý nghĩa [significations] hoặc nghĩa rộng [connotations] của nó. Câu hỏi, vì vậy, có lẽ sẽ là: giải kiến tạo không phải là gì? hay đúng hơn, không nên là gì. Tôi nhấn mạnh những từ này (“có thể” và “nên”). Bởi vì nếu như ta có thể dự đoán được những khó khăn của việc dịch thuật (và vấn đề về giải kiến tạo từ đầu đến cuối chính là vấn đề về dịch thuật và về ngôn ngữ các khái niệm, của kho [corpus] khái niệm trong cái gọi là siêu hình học “Phương Tây”), thì ta cũng không nên bắt đầu bằng việc tin tưởng, một việc làm ngây thơ, rằng từ «déconstruction» trong tiếng Pháp tương ứng với một ý nghĩa rõ ràng và duy nhất nào đó. Ngay trong ngôn ngữ “của tôi” vốn đã có vấn đề rắc rối [sombre] về dịch thuật giữa những nghĩa có thể dự kiến, ​​chỗ này hay chỗ khác, đằng sau từ này, và bản thân cách sử dụng, trữ lượng của nó. Và hiển nhiên là sự việc thay đổi tùy vào bối cảnh, ngay cả trong tiếng Pháp. Còn hơn thế nữa, trong các bối cảnh Đức, Anh, và trước hết là Mỹ, nơi cũng chính từ này đã được gắn liền với những hàm nghĩa, suy tư, giá trị, xúc cảm hay tình cảm, rất khác nhau. Việc phân tích chúng sẽ rất thú vị và xứng đáng một nghiên cứu riêng.

Khi chọn từ này, hoặc là khi từ này áp đặt chính nó lên tôi, tôi nghĩ đó là trong “De la grammatologie” (Về văn phạm học), tôi không nghĩ rằng nó sẽ được ghi nhận với một vai trò trung tâm đến vậy trong cái diễn ngôn đang thu hút sự quan tâm của tôi vào lúc đó. Một trong số những việc tôi muốn làm bấy giờ, là dịch và cải biến để dùng vào mục đích của tôi từ Destruktion hoặc Abbau của Heidegger. Cả hai từ trong bối cảnh này đều biểu thị một hoạt động nhằm vào cái cấu trúc hay kiến ​​trúc truyền thống của các khái niệm nền tảng của bản thể luận hay siêu hình học phương Tây. Nhưng, trong tiếng Pháp, thuật ngữ «destruction» ngụ ý quá rõ một sự hủy diệt, một sự triệt giảm tiêu cực, có lẽ gần với «démolition» (“phá hủy”) của Nietzsche hơn là cách diễn giải của Heidegger hoặc với cách đọc mà tôi đề xuất. Vì vậy tôi loại chúng ra. Tôi nhớ mình đã tìm hiểu xem từ «déconstruction» (từ này đến với tôi rõ ràng khá bất chợt) có phải là một từ Pháp thực thụ hay không. Tôi tìm thấy nó trong “Littré”. Các cổng nghĩa [portées] ngữ pháp, ngôn ngữ học, hoặc tu từ pháp trong đó đều liên hệ với cổng nghĩa “cơ học” [machinique]. Sự liên hệ này đối với tôi là rất may mắn, nó phù hợp một cách rất may mắn với những gì tôi, chí ít, muốn đề xuất. Tôi xin phép được trích dẫn một số mục từ trong “Littré”. “Déconstruction (tháo gỡ): Hành động tháo gỡ./ Thuật ngữ ngữ pháp. Phân tách liên kết [construction] các từ trong câu”. ‘Về tháo dỡ [déconstruction], thường nói xây dựng’, Lemare, ‘Về cách học tiếng’, ch. 17, trong “Giáo trình tiếng Latinh. Déconstruire:. 1 Tháo rời các bộ phận của một tổng thể. Tháo rời một cỗ máy để vận chuyển nó đi nơi khác. 2. Thuật ngữ ngữ pháp [...] Diễn nôm câu thơ, làm cho nó giống như văn xuôi, bằng cách bỏ vận luật./ Tuyệt đối. ‘Trong phương pháp của các câu đã nói [prénotionnelles], người ta cũng bắt đầu bằng việc dịch, và một trong những ưu điểm của nó là không bao giờ cần phải phân tách các thành phần’, Lemare, ibid. 3. Tự phân giải […] Mất đi cấu tạo của mình. ‘Học vấn hiện đại chứng tỏ cho chúng ta biết rằng trong một xứ của Phương Đông bất biến, một ngôn ngữ khi đạt đến sự hoàn hảo đã tự phân rã [s’est déconstruite] và được thay đổi từ bên trong, tuân theo quy luật thay đổi tự nhiên, duy nhất của tinh thần con người’, Villemain, Lời nói đầu ‘Từ điển Viện hàn lâm’.”

Đương nhiên cần phải dịch tất cả những điều này sang tiếng Nhật, nhưng điều đó chỉ giúp trì hoãn vấn đề. Khỏi cần phải nói, rằng nếu như tất cả các nghĩa được liệt kê trong Littré khiến tôi quan tâm bởi sự gần gũi của chúng với những gì tôi “muốn nói” [voulais-dire], thì chúng cũng chỉ có liên hệ, một cách ẩn dụ, nếu có thể nói vậy, đến các mô hình hoặc những vùng nghĩa, chứ không phải là với toàn bộ những gì mà giải kiến tạo hướng tới ở tham vọng cao nhất của nó. Tham vọng ấy không giới hạn trong một mô hình ngữ pháp-ngôn ngữ học, thậm chí cả trong một mô hình ngữ nghĩa, lại càng không phải trong một mô hình cơ học. Những mô hình này bản thân chúng cũng phải đặt vấn đề giải kiến tạo. Thêm nữa, sự thật là những “mô hình” này chính là cội nguồn nhiều sự hiểu lầm về khái niệm và từ “giải kiến tạo” do người ta có xu hướng quy giản chúng về các mô hình ấy.

Cũng cần phải nói rằng tại Pháp từ này hiếm khi được sử dụng, thường không được biết đến. Nó đã phải được tái tạo cách nào đó, và giá trị sử dụng của nó được xác định bởi cái diễn ngôn khi đó được nỗ lực tạo ra xung quanh và trên cơ sở cuốn “De la grammatologie”. Chính giá trị sử dụng này là cái mà bây giờ tôi sẽ cố gắng làm rõ, chứ không phải là một ý nghĩa sơ đẳng hay vài thông tin về từ nguyên nằm trong hay ngoài một đại bối cảnh [stratégie contextuelle].

Thêm đôi lời về chủ đề “bối cảnh”. Hồi đó cấu trúc luận [structuralisme] đang thống trị. “Giải kiến tạo” [Déconstruction] có vẻ cũng đi cùng hướng, bởi vì từ này có biểu thị một sự quan tâm nhất định đến các cấu trúc (mà bản thân chúng cũng không đơn thuần chỉ là những ý tưởng, hình thức, tổng hợp hay hệ thống). Giải kiến tạo, đó cũng là một hành vi cấu trúc luận [un geste structuraliste], hoặc trong mọi trường hợp, một hành vi có mặc định sự cần thiết nhất định của cách đặt vấn đề cấu trúc luận. Nhưng đó cũng là một hành vi phản-cấu trúc luận [anti-structuraliste], và số phận của nó phụ thuộc một phần vào tính nước đôi này. Vấn đề là phải phục hồi [défaire], tháo rời [décomposer], giải trầm tích [désédimenter] các cấu trúc (tất cả các loại cấu trúc, ngôn ngữ học, “ngôn trung luận” ["logocentric"], “âm trung luận” ["phonocentric"] – cấu trúc luận khi đó bị chi phối trước hết bởi các mô hình ngôn ngữ học, bởi cái gọi là ngôn ngữ học cấu trúc, còn được gọi là ngôn ngữ học Saussure –, xã hội-thể chế, chính trị, văn hóa, và trên tất cả và trước hết, là triết học). Đây là lý do tại sao, đặc biệt là tại Hoa Kỳ, người ta thường liên hệ chủ đề quán xuyến (motif) của giải kiến tạo với “chủ nghĩa hậu cấu trúc” (một từ không ai biết tại Pháp cho đến khi nó “trở về” từ Hoa Kỳ). Nhưng việc phục hồi, tháo rời, giải trầm tích các cấu trúc – một vận động có lịch sử lâu dài hơn, theo một nghĩa nào đó, so với phong trào “cấu trúc luận” mà nó đặt thành vấn đề – không phải là một hoạt động tiêu cực. Thay vì phá hủy, đúng hơn là phải hiểu một “tổng thể” đã được kiến tạo [construit] ra sao và làm thế nào để tái kiến tạo [reconstruire] nó như vậy. Tuy nhiên, diện mạo tiêu cực đã, và vẫn, là điều khó xóa bỏ hơn những gì gợi nên bởi hình thức ngữ pháp của từ (dé-), cho dù nó còn có thể có nghĩa phục hồi phả hệ [dérivation généalogique] chứ không chỉ là nghĩa phá hủy. Đó là lý do tại sao từ này, ít nhất là riêng nó, chưa bao giờ làm tôi thỏa mãn (nhưng vậy thì từ nào?), và nó luôn luôn phải được sự bao bọc bởi một diễn ngôn. Thật khó xóa còn vì, trong công trình về giải kiến tạo, cũng như ở đây, tôi luôn phải nhân gấp bội những cảnh báo, và cuối cùng gạt sang một bên tất cả các khái niệm triết học truyền thống, trong khi lại phải tái khẳng định sự cần thiết sử dụng chúng, ít nhất là bằng gạch xoá. Do đó, đã có kẻ nói, một cách vội vàng, rằng đó là một thứ thần học tiêu cực (điều này không đúng cũng không sai, nhưng tôi không tranh luận ở đây).

Trong mọi trường hợp, bất chấp vẻ ngoài của nó, giải kiến tạo không phải là một sự phân tích hay phê bình, và khi dịch phải lưu ý đến điều đó. Nó không phải là một sự phân tích, đặc biệt bởi vì sự tháo rời một cấu trúc không phải là sự một thoái hồi về một yếu tố đơn giản, một nguồn gốc bất khả phân ly. Những giá trị này, cũng như giá trị của phân tích, tự chúng đã là những triết tố [philosophèmes] cũng bị giải kiến tạo. Đó cũng không phải là phê phán, theo nghĩa chung hay theo nghĩa của Kant. Chính hành động krinein hoặc krisis (quyết định, lựa chọn, đánh giá, phân định), giống như toàn bộ cơ chế phê phán siêu việt, cũng là một trong những “chủ đề” hay “đối tượng” chủ yếu của giải kiến tạo. Tôi sẽ nói giống như vậy về phương pháp. Giải kiến tạo không phải là một phương pháp và không thể biến thành một phương pháp. Nhất là khi nhấn mạnh ý nghĩa trình tự [procédurière] hay kỹ thuật của từ này. Sự thật là trong một số giới (đại học hoặc văn hóa, tôi nghĩ đặc biệt là tại Hoa Kỳ), “ẩn dụ” kỹ thuật và phương pháp – có vẻ đương nhiên gắn liền với từ “giải kiến tạo” – vẫn có khả năng cuốn hút và làm lạc lối. Do đó mà có cuộc tranh luận rất rộng lớn trong những giới này: Liệu giải kiến tạo có thể trở thành một phương pháp đọc và diễn giải hay không? Và nếu có, các thể chế học thuật có thể làm chủ và thuần hóa nó hay không?

Sẽ là không đủ nếu chỉ nói rằng giải kiến tạo không thể quy giản thành một công cụ phương pháp luận, một bộ quy tắc và trình tự có thể chuyển vị [transposables] nào đó. Cũng sẽ không đủ nếu chỉ nói rằng mỗi “sự kiện” giải kiến tạo đều duy nhất, hoặc trong mọi trường hợp, hết sức gần với một cái gì đó giống như thành ngữ hay chữ ký. Cũng cần phải làm rõ, rằng giải kiến tạo thậm chí không phải là một hành động hay hoạt động. Không chỉ vì trong đó có cái gì đó “bị động” hay “nhẫn nại” (nói như Blanchot, thụ động hơn tính thụ động, hơn cái tính thụ động mà ta thường đối lập với tính chủ động). Không chỉ vì nó không trở về một chủ thể (cá nhân hoặc tập thể), kẻ sẽ nắm quyền chủ động ​​và áp dụng nó cho một đối tượng, một văn bản, một chủ đề v.v…Giải kiến tạo diễn ra, đó là thứ sự kiện không chờ nghị quyết, ý thức, sự tổ chức của chủ thể, hay thậm chí của thời hiện đại. Giải kiến tạo tự nó diễn ra. Tự thân giải kiến tạo. [Ça se déconstruit.] “Nó” [ça] ở đây không phải là một thứ vô nhân xưng mà người ta đem đối lập với tính chủ quan cá nhân [egological]. Mà là đang giải kiến tạo (Littré viết, “tự phân giải” [se déconstruire]…mất đi cấu tạo của mình). Và “tự thân” (“se”) trong “Tự thân giải kiến tạo” [Ça se déconstruit] – không phải là tính phản thân của một cái tôi hay một ý thức – mang trong nó toàn bộ bí ẩn. Tôi nhận thấy, bạn thân mến, rằng trong khi cố gắng giải thích một từ để giúp cho việc dịch nó, tôi đã chỉ làm khó thêm: “nhiệm vụ bất khả thi của dịch giả” (Benjamin), “giải kiến tạo” còn có nghĩa như vậy nữa.

Nếu giải kiến tạo diễn ra ở khắp mọi nơi mà “nó” [ça] diễn ra, nơi có cái gì đó (và điều này không giới hạn trong ý nghĩa hay trong văn bản, theo cái ý nghĩa thông thường và sách vở của từ này), chúng ta vẫn còn phải nghĩ đến những gì đang diễn ra ngày nay, trong thế giới của chúng ta và trong “thời hiện đại”, tại thời điểm mà giải kiến tạo đang trở thành chủ đề quán xuyến [motif], với ngôn từ của nó, các chủ đề đặc hữu của nó, chiến lược di động của nó v.v… Tôi không có lời đáp đơn giản, có thể nghi thức hóa, cho vấn đề này. Tất cả các tiểu luận của tôi là những nỗ lực để tìm ra nó cho câu hỏi choáng ngợp này. Chúng chỉ là những triệu chứng khiêm tốn của câu trả lời chứ không hẳn là những nỗ lực diễn giải. Tôi thậm chí không dám nói, theo lược đồ Heidegger, rằng chúng ta đang ở vào “kỷ nguyên” tồn tại-trong-giải kiến tạo [l’être-en-déconstruction], một tồn tại-trong-giải kiến tạo cũng biểu hiện hoặc đồng thời tự ẩn giấu trong các “kỷ nguyên” khác. Ý tưởng về “kỷ nguyên”, và trước hết là ý tưởng về một tập hợp của vận mệnh thực tại, về sự thống nhất của cứu cánh hay tán xạ [dispensation] của nó (Schicken, Geschick) sẽ không bao giờ có tính thuyết phục.

Để thật hệ thống, tôi phải nói rằng khó khăn của việc định nghĩa, và do đó của việc dịch từ “giải kiến tạo”, xuất phát từ chỗ tất cả các vị từ, tất cả các khái niệm định danh, tất cả các nghĩa từ vựng, và thậm chí các kết hợp cú pháp, mà ở một thời điểm dường như cho phép vận dụng để định nghĩa hoặc dịch thuật, cũng bị giải kiến tạo hoặc có thể bị giải kiến tạo [déconstructible], trực tiếp hoặc không, v.v. Và điều này đúng với bản thân đơn vị từ giải kiến tạo, cũng như với mọi từ. “De la grammatologie” đặt vấn đề với đơn vị “từ” và tất cả những đặc tính được thừa nhận rộng rãi của nó, đặc biệt là ở dạng danh nghĩa. Do vậy, đó chỉ là một diễn ngôn, hay đúng hơn là một lối viết, có thể trang điểm để bù đắp cho sự bất khả của từ, nhằm làm cho nó sánh với “tư tưởng”. Tất cả các ngữ đoạn kiểu “giải kiến tạo là X” hay “giải kiến tạo không phải là X” tiên khởi [a priori] đã không thích đáng, nói cách khác, chí ít thì cũng là sai. Như giáo sư biết, một trong những thách thức chủ yếu của cái được gọi là “giải kiến tạo” trong các văn bản của tôi, đó chính là lối khu biệt của bản thể luận và trước hết là lối trình bày ở thì hiện tại của ngôi thứ ba: S là P.

Từ “giải kiến tạo”, giống như tất cả các từ khác, chỉ có được giá trị của nó nhờ tham dự vào một chuỗi những thay thế có thể, trong cái mà ta vẫn gọi nhẹ bỗng là “ngữ cảnh”. Đối với tôi, đối với những gì tôi đã hoặc vẫn đang cố gắng viết, nó chỉ hữu dụng trong một ngữ cảnh nhất định, khi nó thay thế và cho phép xác định bằng rất nhiều những từ khác, ví dụ “lối viết”, “dấu tích”, “différance”[1], ” bổ sung “,”hôn phối” [hymen], “pharmakon”[2], “lề”, “entame”[3], “phụ”, v.v. Theo định nghĩa, danh sách này không bao giờ có thể kết thúc, và tôi mới chỉ liệt kê các danh từ – đó là không đầy đủ và chỉ vì lý do kinh tế. Thật ra, cần phải liệt kê cả những câu và chuỗi câu, mà đến lượt chúng, trong một số văn bản của tôi, lại định nghĩa những danh từ kia.

Những gì không phải là giải kiến tạo? tất cả, quả thế! Những gì là giải kiến tạo? không có gì hết, quả thế! Vì tất cả những lý do này, tôi không nghĩ rằng đó là một từ thích đáng [un bon mot]. Trước hết là nó không đẹp [beau]. Nhưng chắc chắn nó có đem lại một vài lợi ích, vào một tình huống rất xác định. Muốn biết những gì đã áp đặt nó vào cái chuỗi những thay thế có thể, bất chấp sự không hoàn hảo căn bản của nó, cần phải phân tích và giải kiến tạo cái “tình huống rất xác định” kia. Đó là một công việc khó khăn và tôi sẽ không làm ở đây.

Thêm một vài từ để kết luận bởi lá thư này đã quá dài. Tôi không tin rằng dịch thuật là một sự kiện thứ cấp và phái sinh trong mối tương quan với ngôn ngữ hoặc văn bản nguồn. Và như tôi vừa nói, “giải kiến tạo” là một từ về bản chất là có thể thay thế trong một chuỗi các khả năng thay thế. Việc này cũng có thể được thực hiện từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Cơ hội của (sự) giải kiến tạo, đó là cơ hội để một từ khác (chính từ ấy và một từ khác) có thể được tìm thấy hay sáng tạo ra trong tiếng Nhật để nói về cùng một điều (chính điều ấy và một điều khác), để nói về giải kiến tạo, và để dẫn nó đến xứ sở khác, để viết và phiên âm nó. Bằng một từ có lẽ đẹp hơn.

Khi tôi nói về việc viết một từ khác đẹp hơn, tôi rất hiểu rằng bản dịch cũng hàm chứa rủi ro và cơ hội như thơ ca. Làm thế nào để dịch “thơ”? một “bài thơ”?…

Xin cảm ơn và gửi tới bạn, Giáo sư Izutsu, những tình cảm chân thành nhất của tôi.

Jacques Derrida

(Ngô Tự Lập dịch từ bản tiếng Pháp)

http://www.jacquesderrida.com.ar/frances/lettre_ami.htm

Bạn tôi Lão Vương khi từ nước mỹ trở về thành phố thăm Laõ Trịnh. Lão Trịnh vẫn luôn luôn nhàn rỗi ngồi chơi xơi nước tại nhà, mấy năm nay không làm gì. Bố mẹ Lão Trịnh cứ thở dài thườn thượt nói,chỉ biết ăn không ngồi rồi. Lão Trịnh cũng im tiếng không nói.

Nói là Lão Vương, Lão Trịnh, thật ra hai lão đều không phải già, tốt nghiệp đại học mới dăm ba năm nay. Khi còn ở trường quen gọi là lão, không sửa lại được.

Lão Vương ăn diện oách như tây, hỏi lão Vương, mấy năm vừa rồi cậu đều không  tìm được việc sao?

Lão Trịnh cười gượng bảo, tìm rồi, cũng làm mấy tháng, lương thấp lại vất vả, thôi quách không làm nữa.

Lão Vương hỏi Lão Trịnh, anh tìm công việc như thế nào?

Lão Trịnh đáp, còn tìm thế nào ư, nộp sơ yếu lý lịch, thi gặp mặt, thi laị, đi làm chứ còn sao.

Lão Vương cười, cười đến nỗi Lão Trịnh có vẻ mất tự nhiên

Lão Trịnh hỏi, có gì không đúng sao?

Lão Vương bảo,Trịnh này, may mà cậu còn là một sinh viên! Đây là thời đại vạch sách lược, cậu biết không?

Lão Trịnh nét mặt đầy vẻ nghi hoặc, vạch sách lược như thế nào?

Lão Vương đáp,cậu đừng có quản gì hết, hãy cứ để mình giúp cậu vạch sách lược. Cậu chỉ biết nghe theo mình, hiểu không?

Lão Trịnh nhìn Lão Vương, suy nghĩ rồi gật gật đầu. Tay Vương này khi còn đi học ma lanh lắm, nhất định được.

Đựơc mấy hôm, Lão Trịnh liền nhận được điện thoại của Lão Vương, bảo cậu hãy đi tổng bộ ngân hàng X của thành phố một chuyến.

Lần đầu tiên Lão Trịnh được mời vào văn phòng của giám đốc ngân hàng. Ngài giám đốc ngân hàng nho nhã thấy Lão Trịnh vào, lại đứng dạy đưa tay bắt. Lão Trịnh trông thầy Lão Vương ngồi chễm chệ trên ghế quí khách của giám đốc ngân hàng.Lão Trịnh có vẻ lúng túng bắt tay ngài giám đốc ngân hàng, thấy tim mình hồi hộp.

Tiếp theo giám đốc ngân hàng nói với lão Trịnh một số chuyện gì đó., Lão Trịnh không nhớ rõ, Lão Trịnh chỉ nhớ giám đốc ngân hàng hình như nhắc đến tên  người giầu có hàng đầu của thành phố, lại còn cười ý vị với Lão Trịnh.

Lão Trịnh khỏi phải trả lời gì hết, có LãoVương ngồi bên cạnh luôn đỡ lời.Trong điện thoại Laõ Vương giặn Lão Trịnh hãy nghe nhiều nói ít, có thể không nói sẽ không nói.

Cuối cùng giám đốc ngân hàng chìa tay, hoan nghênh anh gia nhập ngân hàng này, chức vụ của anh tạm thời là trợ lý cho tôi.Giám đốc ngân hàng còn nói mức đãi ngộ của Lão Trịnh, một con số khiến anh “tim hoa nở rộ”. Lão Trịnh nghe rất vui mừng, Lão Trịnh bất chợt lại định nói tôi không học chuyên môn này. Nhưng Lão Trịnh nhìn thấy Lão Vương đưa mắt có ý ngăn chặn anh nói. anh liền thôi.

Ra khỏi tòa nhà lớn ngân hàng, Lão Trịnh bảo, hôm nay mình mời cậu ăn cơm. Cảm ơn cậu đã tìm cho mình một công việc tốt hết chỗ nói.

Lão Vương cười bảo, khỏi cần cậu mời, bây giờ chúng mình đi gặp người giầu có hàng đầu của thành phố, bắt anh ta mời cơm chúng mình.

Quả nhiên, ông này hết sức sốt sắng mời Lão Vương và lão Trịnh. Trên mâm cỗ, Lão Vương vô cùng nhiệt thành giới thiệu Lão Trịnh với ông ta,- Đây là  trợ lý ngân hàng trẻ nhất thành phố chúng ta.

Con người giầu nhất vô cùng cung kính mời rượu Lão Trịnh, ông nói từ nay về sau còn phải nhờ trợ lý Trịnh giúp đỡ nhiều.

Lão Trịnh có vẻ run run chạm cốc nói, ngài khách sáo, ngài khách sáo!

Lão Vương lại tùy tiện nói lan man một vài chuyện, liền nói Lão Trịnh đến nay vẫn sống đơn thân, lại hỏi đến người giầu có nhất, Lão vương nói,          nghe đâu ngài có một cô con gái rất xinh đẹp, cũng xuất sắc như ngài….

Người giầu nhất ngắm nghía Lão Trịnh rẩt kỹ nói, nếu trợ lý Trịnh không chê, không biết con bé có tương xứng với anh không?

Lão Trịnh đang định khéo léo từ chối, Lão Vương lại đứng lên nói, đâu dám đâu dám, đấy là bọn tôi leo cao…

Người giầu có nhất cho gọi con gái đến. Nhìn thấy con gái ông lần đầu, Lão Trịnh đã có vẻ ngẩn người. Cô gái này đúng là xinh đẹp quá, Lão Trịnh chỉ thấy  mình choang choáng.

Cũng chẳng phí bao nhiêu công sức, hai bên đã chọn ngày. Đương nhiên trước đó, người giầu có nhất không chỉ một lần đến ngân hàng tìm Lão Trịnh, lại còn ngồi trong văn phòng giám đốc ngân hàng uống mấy ngụm trà, Vị trà thơm ngon, người giầu có nhất uống rất thú vị.

Trước ngày hôn lễ,Lão Trịnh ngấm ngầm đi gặp Lão Vương, hỏi, cậu làm thế nào đã để mình làm trợ lý giám đốc ngân hàng? Lão Vương cười bảo, cậu cảm thấy nghiệp vụ chủ yếu của ngân hàng là gì? Lão Trịnh đáp,cho vay chứ sao, Lão Vương gật đầu nói,đúng thế. Vậy cậu cảm thấy công ty nào, hãng nào yêu cầu mức cho vay lớn nhất? Lão Trịnh đáp, đương nhiên là người giầu có nhất thành phố.

Lão Vương gật gật đầu, lại không nói, chỉ nhìn Lão Trịnh. Lão Trịnh liền hiểu ra ngay. Hiểu rồi, Lão Trịnh liền khà khà cười nhăn nhở. Lão Vương còn nói, mình đã lấy con gái người giầu có nhất ở thành phố x của Mỹ bằng cách như thế. Đáng tiếc rất khó lầy hai vợ, cậu đã hời to lấy được một cô gái xinh đẹp như thế.

Đương nhiên Lão Trịnh đã yên chí hưởng thụ hôn lễ của mình. Nhưng quái lạ, cô dâu lại không cho chú rể động vào người. còn chỉ cho anh nhìn cái bụng hơi lồi lên của mình. Sắc mặt Lão Trịnh bỗng thay đổi. Anh phẫn nộ hỏi cô dâu,em nói đi, giống này cuả thằng nào? Nhưng cô dâu lại vô cùng ngạc nhiên nhìn Lão Trịnh hỏi, anh không biết sao? Anh ấy không nói với anh ư?Lão Trịnh hỏi là thằng nào? Cô dâu nói, Lão Vương chứ còn ai. Lão Vương bảo để anh và em lấy nhau, sinh con, còn nói đây là sách lược của anh ấy vạch ra…

- Sách lược cái rắm thối!Lão Trịnh hằm hằm chửi một câu. Như thằng điên Lão Trịnh tìm Lão Vương.

Lão Vương hình như đang chờ Lão Trịnh. Lão Trịnh bảo tao phải ly hôn, nhất định phải ly hôn.Mày là thằng đểu cáng, đồ chó má. Lão Trịnh đấm một phát rõ mạnh, Lão Vương tránh một cách nhẹ nhàng. Lão Vương bình tĩnh nhẩn nha nói, Trịnh này, nhưng cậu hãy suy nghĩ cho kỹ, nếu Ly hôn, cậu chẳng còn gì cả. Cậu thử nghĩ xem, dựa vào đâu cậu được làm trợ lý của giám đốc ngân hàng? Dựa vào cái gì cậu làm con rể của người giầu có nhất thành phố…

Nghe xong, Lão Trịnh ngã lăn đùng ra đất, lâu lắm mới đứng dậy.

Tác giả: Thôi Lập

Vũ Công Hoan dịch ngày 20 tháng 4 nâm 2011

(Theo “Thế giới kịch vui ”số 1 năm 2008)